Президент Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу башталардан мурун Путинден эмнени сураганын айтты
Президент Садыр Жапаров журналист Али Токтакуновго интервью берип, Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолу боюнча айтты.
Журналист: Сиз Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу «экинчи Кумтөр болот» деп айттыңыз. Адегенде темир жолдун курулушуна салынган инвестиция кайтарылышы керек, андан кийин гана долбоор киреше бере баштайт. Эгер темир жол 2031-жылы бүтсө, Кыргызстан андан качан киреше таба баштайт?
Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу — абдан ири долбоор. Бул долбоорду жактырбаган ички жана тышкы күчтөр да бар.
Садыр Жапаров: Бул суроого кеңири жооп берейин.
Журналист: Албетте. Бул абдан кызыктуу тема.
Садыр Жапаров: Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолун куруу зарылдыгы тууралуу биз Советтер Союзу тарагандан бери эле айтып келе жатабыз. Ошондон бери «Кыргызстанга бул темир жол керек» деп келдик.
2020-жылы бийликке келгенде эле Кытайдын ошол кездеги элчисин чакырдым. Азыр башка элчи иштеп жатат, ал алмашып кетти.
Экөөбүз кабинетте отуруп, ага кофе куюп берип:
— Мен Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолунун долбоорун баштагым келет. Келиңиздер, баштайлы. Адистериңиздерди алып келиңиздер, техникалык-экономикалык негиздемесин даярдап, долбоорун иштеп чыгалы. Ким канча каражат салат, кандай шартта салат — карап көрөлү. Эгер силер каржылай турган болсоңор, кандай шартта жана канча пайыздык үстөк менен каржылайсыңар? Өзбекстан менен да сүйлөшөлү, — дедим.
Ошондо ал мага түз эле:
— Сиз муну баштай аласызбы? — деп сурады.
Мен:
— Эмнеге баштай албайм? Мен өз өлкөмдүн аймагындамын, Кыргызстандын аймагы үчүн жооп берем. Албетте, баштайм, — дедим.
Башкача айтканда, ал: «Сиздин буга күчүңүз жетеби?» деп сураган.
Андан кийин ал түз эле:
— Жок, бул маселени өзүңүз жалгыз чече албайсыз. Эгер Орусия каршы болсо, Орусия уруксат бербесе, биз бул темир жолдун курулушун баштай албайбыз, — деди.
Анткени Кытай тараптан да Торугартка чейин болжол менен 100 чакырым жаңы темир жол курулушу керек болчу.
Мен:
— Эмне үчүн? — деп сурадым.
Ал болсо:
— Биз Евразия мейкиндигиндебиз. Силер ЖККУга киресиңер. Ошондуктан Орусия макул болбосо, Кытай тарап долбоорду баштай албайт, — деп жооп берди.
Мен таң калдым: «Кеп ушунда турбайбы» дедим.
Ошондон кийин Владимир Владимирович менен жолугушуу уюштуруп берүүнү сурандым. Эртеси эле ал мени кабыл алууга макул болду.
Мен жалгыз учуп бардым.
Владимир Владимирович экөөбүз бетме-бет болжол менен 35–40 мүнөт отуруп, дал ушул маселени абдан олуттуу талкууладык.
Жыйынтыгында аны ынандыра алдым.
Кытайдын позициясын да түшүнсө болот. Бул — ири державалар. Дүйнөдөгү эң чоң державалар тууралуу сөз болгондо Кытай, Орусия, Америка деп айтабыз. Алар бири-биринин позициясын эске албай коё алышпайт.
Ошондуктан Кытай тарап мага ушундай суроо койгондон кийин, мен Владимир Владимировичке бардым.
Жарым сааттай сүйлөштүк. Мен ага:
— Биз транспорттук туюкта жашап жатабыз. Ошондуктан ушундай кыйынчылыктарды баштан кечирип келебиз. Эгер бул темир жол ачылса, эркин дем ала баштайбыз. Бул жол бизге аба менен суудай керек, — деп түшүндүрдүм.
Акыры анын макулдугун алдым.
Кайтып келип:
— Болду, баштайлы, — дедим.
Долбоор ошентип башталган.
Азыр, албетте, темир жолдун курулушуна каршы болгон күчтөр бар.
Алар айрым өзүбүздүн блогерлерди, кыйкырыкчыларды пайдаланып жатышат. Блогерлер эле эмес, жакшы сүйлөй билген, менин оюмча, сырттан каржыланган адамдар да бар.
Алар бул теманы илип кетип:
— Кытай! Кытай! Кытай! — деп ызы-чуу чыгара башташат.
Бирок кытайлык адистер бүгүн бул жерде. Долбоор аяктагандан кийин алар кетип калышат. Темир жол курууга келгендиги үчүн алардын бири да бул жерде түбөлүк калбайт.
Мындай ири мегадолбоорлордун айланасында Кытай темасын жасалма түрдө күчөтүүнүн кереги жок.
Бул жөн гана ондогон жылдарга же жүз жылга эсептелген долбоор эмес. Бул — миң жылга эсептелген долбоор.
Бул темир жолду жөн гана Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан темир жолу деп атабашыбыз керек.
Бул — Улуу Жибек жолу. Аны жаңыланган Улуу Жибек жолу деп атаса болот.
Ал бизге миңдеген жылдар бою керек болот.
Бул жол биринчи кезекте Кытайга да, Өзбекстанга да, Европага же Америкага да эмес — Кыргызстанга керек.
Журналист: Эгер бул темир жол ишке кирсе, Кыргызстанды, мисалы, беш жылдын ичинде канчалык өзгөртөт?
Мен өзүм экономистмин. Биз университетке тапшырган кезде экономист жана юрист кесиптери абдан популярдуу болчу. Экономисттерди, юристтерди абдан көп даярдашчу.
Азыр биз беш-он жылдан кийин Кыргызстандын экономикасынын мүнөзү өзгөрөт деп айтып жатабыз.
Андай болсо азыркы жаштарга эмне деп кеңеш берүү керек? Кайсы кесиптерди тандашы керек? Кыргызстан кайсы багытта өзгөрөт?
Садыр Жапаров: Албетте, темир жол — тарыхый масштабдагы долбоор. Ал бизди өзгөртөт. Ой жүгүртүүбүздү да, жашообузду да өзгөртөт.
Экономика тууралуу туура айтып жатасыз.
Сиз: «Кумтөр качандыр бир күнү бүтөт, башка кен байлыктар да түгөнөт, андан кийин эмне кылабыз?» деп сурадыңыз.
Мына, темир жол биздин жаңы «Кумтөрлөрүбүздүн» бири болот.
Бизде транзит пайда болот.
Кыргызстан аркылуу жүк ташуудан түшкөн транзиттик кирешенин эсебинен эле бюджетке жылына кеминде 400–500 миллион доллар таза киреше түшүшү мүмкүн.
Кумтөрдүн, башка жаратылыш ресурстарынын кирешеси азайганда, каражат ушул жактан түшөт.
Дагы бир чоң киреше булагы — туризм.
Сиз туура айттыңыз, мурда баары юрист же экономист болууга умтулчу. Азыр деле, каймана мааниде айтканда, таш ыргытсаң юристке тиет.
Журналист: Туура.
Садыр Жапаров: Азыр туризмге басым жасоо керек.
Жаштар туризмди окушу керек. Конокторду кантип тосуп алуу керек, аларды кантип тейлөө керек, мейманкана бизнесинде кантип иштөө керек — ушуларды үйрөнүшү зарыл.
Азыр беш жылдыздуу мейманкана кура алабыз, бирок иш профессионалдык тейлөөгө келгенде даяр адистер жетишсиз.
Биздин адистер чет өлкөлөрдө — Түркияда, Кипрде жана башка өлкөлөрдө иштеп жүрүшөт.
Ошондуктан азыр туризмге басым жасоо керек.
15–20 жылдан кийин, каймана мааниде айтканда, бүгүн таш ыргытсаң юристке тийгендей эле, туристтик тармакта иштеген адамдар көп болот.
Ошондуктан негизги багыттардын бири ушул болушу керек.
Журналист: Мындан тышкары, темир жол тармагына да адистер керек болот.
Сиздер буга чейин Кочкорго чейин темир жол курдуңуздар. Эми дагы бир бутак Кара-Кечеге кетип, андан ары Макмалга чейин жетиши керек экен.
Демек, келечекте өлкөнүн түндүгү менен түштүгүнүн ортосунда поезд менен каттай алабызбы?
Садыр Жапаров: Ооба, сөзсүз каттайбыз.
Журналист: Демек, темир жолдун аркасында биз эл аралык транспорттук туюктан гана эмес…
Садыр Жапаров: Ички транспорттук туюктан да чыгабыз.
Журналист: Ооба, ички транспорттук туюктан да чыгабыз.
Демек, жүргүнчүлөрдү жана жүктөрдү да темир жол аркылуу ташууга мүмкүнчүлүк түзүлөт.
Азыр, мисалы, Оштон чыккан жүк ташуучу унаалар ашуулар аркылуу Бишкекке келип, кайра түштүккө кетип жатышат.
Садыр Жапаров: Андай жүк ташуучу унаалардын көпчүлүгү ал каттам менен жүрбөй калат.
Бишкектен жүктү түз эле поездге жүктөп, түштүккө жөнөтсө болот. Ошко же Жалал-Абадга келген товарларды да темир жол аркылуу түз жеткирүүгө мүмкүнчүлүк түзүлөт.
Ошентип, ички транспорттук туюктан чыгабыз.
Бизнес жүргүзүү жеңилдейт, товар жүгүртүү арзандайт, транспорттук чыгымдар төмөндөйт.
Журналист: Албетте.
Садыр Жапаров: Жалпысынан темир жол бардык жагынан оң таасирин берет.
Журналист: Мен темир жолдун курулушу боюнча маалымат алууга аракет кылдым, бирок айрым материалдар азырынча даяр эмес окшойт.
Техникалык-экономикалык негиздеме тууралуу айтсак: буга чейин сиз Макмалга чейинки жол болжол менен 2035-жылга чейин курулуп бүтүшү мүмкүн деп айткансыз.
Биз аны өзүбүздүн күчүбүз менен курабызбы, инвестиция тартабызбы же башка механизм колдонобузбу?
Садыр Жапаров: Эгер өзүбүздүн каражат менен гана кура турган болсок, иш болжол менен 2035–2037-жылдарга чейин созулушу мүмкүн. Башкача айтканда, дагы он жылдай убакыт керек болот.
Эгер инвестор жана каржылоо булагын тапсак, курулушту тездетүүгө болот.
Ал жакка чоң каражат керек. Болжол менен 1 миллиард доллардай болушу мүмкүн. Азыр сумманы болжол менен айтып жатам.
Каржылоо болсо, 2032–2035-жылдарга чейин бүтүрүүгө мүмкүнчүлүк түзүлөт.
Ал эми өзүбүздүн каражат менен кура берсек, адегенде Кара-Кечеге чейин жетип, андан кийин дагы болжол менен он жылда Макмалга жетебиз.
Бул да мүмкүн.
Мына, 62 чакырым жолду болжол менен төрт жылда курдук.
Албетте, Кытай–Кыргызстан–Өзбекстан эл аралык темир жолу ишке киргенге чейин Макмалга жетип алсак жакшы болмок.
Азыр ушундай мүмкүнчүлүктү издеп жатабыз.
Эгер инвестиция таап, инвесторлорду тартсак, курулушту тездетебиз. Күнү-түнү иштеп, аткарылган иштердин акысын убагында төлөп турабыз.
Ошондо 2031–2032-жылдары эл аралык темир жол даяр болгондо, биздин ички темир жол да ага кошулуп калат.
Эгер каржылоо табылбаса, өз каражатыбыздын эсебинен акырындык менен кура беребиз.
Төрт жылда 62 чакырым курган болсок, дагы он жылдай убакытта Макмалга чейин жетебиз.
Кара-Кечеге чейин өзүбүздүн күчүбүз менен жетүү салыштырмалуу жеңил.
Андан ары кыйыныраак: көпүрөлөрдү куруу, тоннелдерди казуу керек. Айрыкча тоннелдер абдан кымбатка түшөт.
Негизги чоң чыгымдар дал ушул тоннелдерге кетет экен. Көпүрөлөргө да каражат керек, бирок тоннелдердей чоң чыгым эмес.
Түздүктө курулуш кыйла арзан.
Мисалы, түз жерде бир чакырым темир жолду 1 миллион долларга жетпеген каражатка — болжол менен 955 миң долларга курдук.
Тендер жарыялап, конкурс өткөргөндө айрым компаниялар бир чакырымды 5–6 миллион долларга курууну сунушташкан.
Биз ошондо:
— Жок, өзүбүз курабыз, — дедик.
Натыйжада болжол менен 64 чакырым жолду 64 миллион долларга курдук.
Журналист: Кыргыз эли Исхак Раззаковду абдан урматтайт. Дайыма «Раззаков, Раззаков» деп айтып жүрөбүз.
Эмне үчүн? Анткени анын убагында көптөгөн ири долбоорлор ишке ашкан. Анын ичинде темир жол да курулган.
Мына, жакында эле узак убакыттан кийин иш жүзүндө өлкөдө биринчи жаңы темир жол курулду.
Эмне үчүн буга чейин темир жол курулган эмес? Эгер мунун экономикалык кызыкчылыгы ачык эле көрүнүп турса, эмне үчүн темир жол тармагы мынча жыл өнүккөн жок деп ойлойсуз?
Садыр Жапаров: Менимче, мунун себеби жеке кызыкчылыкта, коррупцияда жана уурдоолордо болгон.
Бир күндүк кызыкчылык менен жашап келишкен: «Мөөнөтүм бүтсө болду» деген принцип болгон.
Чынында, муну алда канча эрте баштоого болмок.
Журналист: Мүмкүн беле?
Садыр Жапаров: Албетте, мүмкүн болчу.
Ошондуктан мен «биз кечигип калдык» деп айтып жатам.
Биз транспорттук жактан туюк өлкөдө жашайбыз. Тышкы дүйнөгө чыгыш үчүн башка бир же эки мамлекеттин аймагынан өтүүгө туура келет.
Айрым учурларда чек аралар жабылып, бизди өткөрбөй койгон учурлар да болгон.
Мисалы, Өзбекстан 1990-жылдардан бери болжол менен 1 миң 200 чакырым темир жол курду.
Ал эми бизде, тескерисинче, темир жол тармагы болжол менен 45 чакырымга кыскарган.
Шпалдар алынган, рельстер чечилген. Темир жол инфраструктурасынын ордуна айрым жеке компаниялар мунай базаларын же башка объектилерди куруп алышкан.
Башкача айтканда, Советтер Союзунан калган темир жол тармагыбыз кеңейген жок, тескерисинче, болжол менен 45 чакырымга кыскарды.
Азыр биз аны кайра калыбына келтире баштадык жана буга чейин 65 чакырымдай жаңы темир жол курдук.
Ката көрсөңүз кабарлаңыз – ката сөздү (сүйлөмдү) белгилеп, Ctrl+Enter-ди басыңыз. Ошентип, текстти тууралаганга жардам бересиз.


