Профессор Гулина Жамгырчиева: -Азыр тил атаандаштыгына туруштук беришибиз керек
23-сентябрь – Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик тил күнү. Быйыл кыргыз тили мамлекеттик тил макамына расмий ээ болгондугуна 37 жыл толду. Мамлекеттик тил макамынын сабактары жана келечек багыты боюнча ОшМУнун кыргыз филологиясы жана журналистика факультетинин кыргыз адабияты кафедрасынын башчысы, филология илимдеринин доктору, профессор Жамгырчиева Гулина Төлөбаевна менен маек курдук.
- Гулина эжеке, саламатсызбы? Тилдин келечеги – аны сүйлөгөн элдин келечегине түздөн-түз байланыштуу эмеспи. Быйыл кыргыз тилинин мамлекеттик тил макамына ээ болгондугуна 37 жыл толуптур. Алгач ушул тарыхый дата тууралуу сөз кылсак. Бул аралык тилдин өнүгүүсү үчүн азбы же жетишээрлик эле убакыт болдубу?
– Саламатчылык. 37 жыл – бир жагынан, тарыхый жактан алганда көп деле убакыт эмес, экинчи жагынан мамлекеттин тил саясаты үчүн олуттуу жыйынтыктарды чыгарууга жетиштүү мезгил. 1989-жылдын 23-сентябрында кыргыз тилине мамлекеттик тил макамынын берилиши улуттук тарыхыбыздагы маанилүү бурулуш болгон. Ал чечим ошол кездеги коомдук-саясий шартта кыргыз тилинин коомдогу ордун мыйзамдык жактан бекемдөөгө багытталган. Кийин эгемендүү Кыргызстандын Конституциясында кыргыз тили мамлекеттик тил катары бекитилип, мамлекеттик тилдин колдонулушун жөнгө салган мыйзамдык база калыптанды. Бүгүн биз ошол 37 жылды жөн гана «канча жыл өттү?» деп саноо менен эмес, «ушул аралыкта эмне өзгөрдү, эмнеге жетиштик, дагы эмнени жасашыбыз керек?» деген суроолор менен белгилешибиз керек. Анткени тилдин күчү анын мыйзамда жазылып турушу менен гана эмес, коомдун күнүмдүк турмушунда канчалык кеңири жана сапаттуу колдонулуп жаткандыгы менен өлчөнөт.
– «Кыргыз тилинин мамлекеттик статусу бар, бирок эмнеге дагы деле тил маселеси курч?»,-деген суроо көп айтылат. Сиздин оюңузча, негизги көйгөй эмнеде?
– Негизги көйгөйдү бир эле себеп менен түшүндүрүүгө болбойт. Биринчиден, тил саясатынын натыйжасы мыйзамга гана эмес, анын аткарылышына байланыштуу. Экинчиден, тилди үйрөнүү менен аны функционалдык деңгээлде колдонуу эки башка маселе. Адам кыргызча сүйлөгөнү менен расмий документ түзүүдө, илимий текст жазууда, кесиптик терминологияны колдонууда кыйынчылыкка туш болушу мүмкүн. Үчүнчүдөн, заманбап дүйнөдө тил атаандаштыгы абдан күчтүү, ага туруштук беришибиз керек. Жаштар маалыматтын чоң бөлүгүн интернеттен алышат. Ал жерде англис, орус жана башка тилдердеги контенттин көлөмү абдан чоң. Ошондуктан бүгүнкү негизги суроо:«Кыргыз тилин кантип сактайбыз?» дегенден тышкары, «Кыргыз тилин кантип заманбап, атаандаштыкка жөндөмдүү тилге айландырабыз?» деген суроо болушу керек.
– Демек, тилди сактоо эмес, өнүктүрүү маселеси биринчи орунга чыгышы керек, мен да ушул пикирдемин. Азыр жаштардын кыргыз тилине болгон мамилесине кандай баа бересиз? «Жаштар кыргызча сүйлөбөй бара жатат» деген пикирлер да айтылат?
– Бул жерде жалпылап бүтүндөй муунга баа берүү туура эмес. Бүгүн кыргыз тилинде чыгармачылык менен алектенген, сапаттуу контент даярдаган, китеп окуган, илимий эмгек жазган, кыргызча подкаст, видео, блог жүргүзгөн жаштар көп. Бирок башка жагы да бар. Айрыкча социалдык тармактарда кыргызча-орусча аралаш сүйлөө, сөздөрдү кыскартып жазуу, орфографиялык эрежелерди сактабоо, чет тилден келген сөздөрдү ашыкча колдонуу көрүнүштөрү кеңири кездешүүдө. Муну бир жактуу «жаштардын күнөөсү» катары кароого болбойт. Анткени жаштар кандай тилдик чөйрөнү көрүп, кандай контентти окуса, көбүнчө ошол тилдик моделди кабыл алат. Демек, жаштарды тил үчүн күнөөлөгөндөн мурда, жаштарга сапаттуу кыргызча контент сунуштай алышыбыз керек.
- Социалдык тармактар кыргыз тилине коркунучпу же тескерисинче мүмкүнчүлүкпү?
– Экөө тең болушу мүмкүн. Эгер социалдык тармакта сапатсыз, сабатсыз, тилдин нормаларын бузган контент көбөйсө – бул көйгөй. Бирок ошол эле социалдык тармак кыргыз тилинин мүмкүнчүлүгүн кеңейтүүчү эң чоң аянтча болуп бере алат. Бүгүн бир жаш автор кыргыз тилинде кызыктуу видео даярдап, аны миңдеген адамдар көрүшү мүмкүн. Подкаст, YouTube, TikTok, Instagram, онлайн-курс, электрондук китеп, аудиокитеп – мунун баары тилдин жаңы чөйрөлөрү.
- Ал эми жасалма интеллекттин доорунда кыргыз тилинин келечеги кандай болот?
– Бул бүгүнкү күндүн эң олуттуу суроолорунун бири. Жасалма интеллект тилди жөн гана колдонуучу технология эмес, тилдин санариптик келечегин аныктоочу факторго айланып жатат. Эгер кыргыз тилинде сапаттуу электрондук корпус, чоң көлөмдөгү тексттик база, сөздүктөр, терминологиялык базалар, аудио материалдар, сүйлөө маалыматтары жетиштүү болсо, кыргыз тилинин жасалма интеллект системаларындагы мүмкүнчүлүгү да кеңейет. Демек, келечекте тилдин жашоосу китептин бетинде гана эмес, издөө системасында, котормочу программаларда, үн таануучу системаларда, жасалма интеллектте, электрондук билим берүү платформаларында да аныкталат. Бул багытта акыркы жылдары кыргыз тилин санариптик чөйрөгө алып чыгууга багытталган иштер жүрүп жатат. Мисалы, мамлекеттик органдардын маалыматында кыргыз тилиндеги тил үйрөтүү платформалары, аудио-видео сабактар, автоматтык котормо системалары жана жасалма интеллектке байланышкан долбоорлор иштелип жатканы белгиленет.
- Тилди санариптештирүүдө эң биринчи эмнеге көңүл бурушубуз керек?
– Менин оюмча, үч багыт өзгөчө маанилүү. Биринчиси – кыргыз тилинин электрондук корпусун кеңейтүү. Экинчиси – сапаттуу санариптик сөздүктөрдү жана терминологиялык базаларды түзүү. Үчүнчүсү – жасалма интеллект үчүн кыргыз тилинин маалыматтык базасын даярдоо. Мындан тышкары кыргызча текстти үн менен окуу, кыргызча сүйлөөнү таануу, автоматтык котормо, орфографиялык текшерүүчү программалар сыяктуу технологияларды өнүктүрүү зарыл. Келечекте студент илимий макала жазганда кыргызча терминди издөө үчүн булактарды карап отурбай, бирдиктүү сапаттуу электрондук базадан таба ала тургандай шарт түзүлүшү керек.
– Илимий чөйрөдө кыргыз тилинин абалы жөнүндө эмне айтууга болот? Кыргыз тилинде илим жаратууга мүмкүнчүлүк жетиштүүбү?
– Мүмкүнчүлүк бар, бирок бул багытта дагы көп иштерди жасоо керек. Кыргыз тилинде илимий эмгектер жазылып келет. Бирок айрым илимий тармактарда терминологиянын бирдей эмес колдонулушу, сапаттуу котормонун жетишсиздиги, жаңы илимий түшүнүктөрдүн кыргызча чечмеленишинин турукташпагандыгы сыяктуу маселелер бар. Эгер кыргыз тилин илимдин тили катары өнүктүрөбүз десек, ар бир илимий тармак боюнча терминологиялык базаны системалуу түрдө иштеп чыгуу керек. Мындан тышкары кыргыз тилинде сапаттуу окуу китептери, монографиялар, илимий журналдар, электрондук ресурстар көбөйүшү зарыл. Тилдин чыныгы дарамети анын поэзиясында гана эмес, жасалма интеллектти, медицинаны, экономиканы, укукту, журналистиканы жана башка татаал тармактарды түшүндүрө алгандыгында да көрүнөт.
- Мамлекеттик тилди өнүктүрүүдө билим берүү системасына кандай милдет жүктөлөт?
– Өтө чоң милдет жүктөлөт. Бирок кыргыз тилин окутуу маселесин «кыргыз тили сабагы» менен гана чектөөгө болбойт. Бала мектепте кыргыз тилин окуйт, бирок ошол эле учурда тарыхты, физиканы, биологияны, информатиканы, адабиятты, коомдук илимдерди да тил аркылуу үйрөнөт. Демек, тил – бардык сабактардын билим берүүчү куралы. Жогорку окуу жайда да студенттин кыргыз тилинде кесиптик ой жүгүртүүсүн калыптандырууга көңүл буруу керек. Мисалы, журналист кыргыз тилинде жаңылык даярдай алышы, юрист юридикалык документ түзө алышы, мугалим сабак бере алышы, окумуштуу илимий текст жаза алышы керек.
– Журналистика жөнүндө өзгөчө айтып өттүңүз. Медиа кыргыз тилинин өнүгүшүнө кандай таасир берет?
– Абдан чоң таасир берет. Медиа – коомго тилдик үлгү сунуштаган эң күчтүү институттардын бири. Телевидение, радио, жаңылык сайттары, социалдык тармактар, подкасттар аркылуу адамдар жаңы сөздөрдү, жаңы сүйлөм түзүлүштөрүн, жаңы терминдерди кабыл алышат. Ошондуктан журналисттин тилдик жоопкерчилиги өтө жогору. Бүгүнкү кабарчы маалыматты гана жеткирбестен, тилдик маданиятты да калыптандырат. Ошондуктан медиада кыргыз тилинин орфографиялык, грамматикалык, стилистикалык нормаларын сактоо менен бирге, тилди жасалма түрдө оорлотпой, коомго түшүнүктүү, жатык жана заманбап формада берүү маанилүү.
- Тилдин келечегин аны колдонгон коом түзөт эмеспи. 37 жылдан кийин, башкача айтканда, азыр кыргыз тилинин алдында кандай үч чоң милдет турат деп эсептейсиз?
– Биринчи милдет – сапаттуу колдонуу. Кыргыз тили бардык тармакта сабаттуу, так жана профессионалдык деңгээлде колдонулушу керек. Экинчи милдет – илим жана технология тилине айлануу. Кыргызча илимий контент, терминологиялык база, электрондук ресурстар жана жасалма интеллекттик инструменттер көбөйүшү зарыл. Үчүнчү милдет – жаш муундун тили болуу. Эгер кыргыз тили жаштардын заманбап коммуникациясынын, чыгармачылыгынын, билиминин жана санариптик дүйнөсүнүн тили боло алса, анда анын келечеги бекем болот.
– Маекти жыйынтыктап жатып, Мамлекеттик тил күнүнө карата коомго кандай ой айткыңыз келет?
– Менимче, Мамлекеттик тил күнүн жылына бир жолу майрамдоо менен чектелбешибиз керек. 23-сентябрь – тил жөнүндө кайрадан ойлонууга себеп берген күн.
Биз өзүбүзгө үч суроо берсек туура болот:
Кечээ биз тил үчүн эмне кылдык?
Бүгүн тил үчүн эмне кылып жатабыз?
Эртеңки муунга кандай тил калтырабыз?
Тил – мурунку муундан калган мурас эле эмес, кийинки муунга биздин колубуздан өтүп бара жаткан аманат. Кыргыз тилинин мамлекеттик макамына 37 жыл толгону – тарыхыбызды эстөө үчүн гана эмес, алдыдагы багытты аныктоо үчүн да жакшы мүмкүнчүлүк. Биз кыргыз тилин сактап гана калбастан, аны билимдин, илимдин, маданияттын, медианын, технологиянын жана заманбап коомдун толук кандуу тилине айлантууга тийишпиз.
Кадырлуу окурман, тил тагдыры – бул эл тагдыры. Бүгүн кыргыз тилине болгон мамиле ар бирибиздин жарандык жана руханий маданиятыбыздын көрсөткүчү болушу керек. Анткени тилдин келечеги – аны сүйлөгөн элдин келечегине түздөн-түз байланыштуу.
- Маек үчүн ыраазычылык билдиребиз!
Маектешкен:
Эргешова Сейил Бактыбековна,
ОшМУнун кыргыз филологиясы жана журналистика факультетинин журналистика кафедрасынын доценти, филология илимдеринин кандидаты
Ката көрсөңүз кабарлаңыз – ката сөздү (сүйлөмдү) белгилеп, Ctrl+Enter-ди басыңыз. Ошентип, текстти тууралаганга жардам бересиз.



