Мамлекеттик тилдин укуктук негиздери жана аны аткаруунун механизмдери кайсылар?

 
Тил – элдин тарыхын, маданиятын, дүйнө таанымын жана улуттук өзгөчөлүгүн сактоочу негизги руханий баалуулуктардын бири. Мамлекеттик тилдин өнүгүшү өлкөнүн коомдук-саясий жана маданий өнүгүүсү менен тыгыз байланышта. Кыргыз Республикасы көп тилдүү жана көп маданияттуу коом болгондуктан, мамлекеттик тилдин макамын бекемдөөдө башка тилдерге болгон урмат-сый жана тилдер аралык ынтымак менен мамлекеттик тилди өнүктүрүү милдети өз ара айкалышы зарыл.
 
Кыргыз тилинин мамлекеттик тил катары укуктук макамы Конституция жана тиешелүү мыйзамдар менен бекитилген. 2023-жылдын 17-июлунда «Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө» Конституциялык мыйзам кабыл алынып, мамлекеттик тилди колдонуу чөйрөсүнө байланыштуу укуктук механизмдер кыйла такталган.
 
Азыркы этапта негизги маселе мамлекеттик тилдин укуктук макамын жарыялоо менен гана чектелбестен, анын реалдуу коомдук функцияларын кеңейтүү болуп саналат. Башкача айтканда, кыргыз тили мамлекеттик башкарууда гана эмес, илимде, жогорку билим берүүдө, медицинада, экономикада, технологияда, сот-укуктук системада жана санариптик мейкиндикте толук кандуу колдонулган тилге айланышы керек.
 
1. Мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн укуктук негиздери
 
Кыргызстанда мамлекеттик тил саясатынын укуктук негизи акыркы жылдары бекемделүүдө. 2023-жылдагы Конституциялык мыйзам мамлекеттик тилди коомдук турмуштун ар кыл чөйрөлөрүндө колдонууга байланыштуу талаптарды белгилейт.
 
Бул мыйзамдын кабыл алынышы мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жаңы этабын шарттады. Бирок мыйзамдын болушу менен анын практикалык натыйжасы автоматтык түрдө камсыз болбойт. Мыйзам талаптарын ишке ашыруу үчүн мамлекеттик органдарда, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарында, билим берүү мекемелеринде жана башка уюмдарда тилди колдонуу боюнча так механизмдер, адистерди даярдоо жана туруктуу мониторинг зарыл.
 
Мисалы, 2025-жылдан тартып мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлер үчүн кыргыз тилин билүүнүн В1 деңгээлинен төмөн эмес болушу талап кылынган. 2027-жылдан тартып бул талап В2 деңгээлине көтөрүлөрү белгиленген.
 
Бул талап мамлекеттик кызматкерлердин тилдик компетенттүүлүгүн жогорулатууга багытталган маанилүү кадам болуп саналат. Ошол эле учурда кызматкерлерди тилге үйрөтүүнүн сапаты, баалоонун объективдүүлүгү жана тилди иш жүзүндө колдонуу көндүмдөрү өзгөчө мааниге ээ.
 
2. Мамлекеттик тилди өнүктүрүүдөгү негизги көйгөйлөр
 
2.1. Мыйзам менен практиканын ортосундагы айырма
 
Мамлекеттик тилди колдонуу боюнча укуктук талаптардын күчөтүлүшү менен практикалык колдонуу деңгээли дайыма эле бирдей боло бербейт. Айрым мекемелерде иш кагаздары кыргыз тилинде жүргүзүлгөнү менен, кесиптик баарлашууда жана адистик документтерди даярдоодо башка тилдерге таянуу учурлары кездешет.
 
Мындай абалды жоюу үчүн мамлекеттик тилди формалдуу талап катары эмес, ишти натыйжалуу аткаруунун күнүмдүк куралы катары калыптандыруу зарыл.
 
2026-жылы Ички иштер органдарында мамлекеттик тилди колдонуу боюнча атайын тегерек стол өткөрүлүп, анда кызматтык документтердин сапаты, укуктук документтердин тилдик деңгээли, кесиптик терминологияны бирдей колдонуу жана кызматкерлердин тилдик сабаттуулугу сыяктуу маселелер талкууланган.
 
Бул мисал мамлекеттик тил маселеси айрым бир тармакка гана тиешелүү эмес, ар бир мамлекеттик жана коомдук институттун ишмердигине байланыштуу экенин көрсөтөт.
 
2.2. Билим берүү системасындагы көйгөйлөр
 
Мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн негизги базасы - билим берүү системасы. Мектепте кыргыз тилин окутуунун сапаты келечектеги тилдик чөйрөнүн деңгээлин аныктайт.
 
Азыркы учурда кыргыз тилин окутууда төмөнкү маселелерге көңүл буруу зарыл:
 
• окуу программаларын заманбап талаптарга ылайык жаңылоо;
• окуу китептеринин жана методикалык колдонмолордун сапатын жогорулатуу;
• коммуникативдик методдорду кеңири колдонуу;
• окуучунун грамматикалык эрежелерди жаттап алуусуна эмес, тилди иш жүзүндө колдонушуна басым жасоо;
• мугалимдердин кесиптик жана методикалык даярдыгын өркүндөтүү;
• санариптик окуу ресурстарын көбөйтүү.
 
2025-жылы мамлекеттик тилди өнүктүрүү программасынын долбоорун талкуулоодо билим берүүдө мамлекеттик тилди активдүү колдонуу, окутуунун сапатын жогорулатуу жана методикалык базаны жаңылоо маселелери атайын белгиленген.
 
2026-жылы жогорку окуу жайларынын жетекчилери менен болгон кеңешмеде да мамлекеттик тилди билим берүү процессинде, илимий ишмердикте жана иш кагаздарын жүргүзүүдө колдонууну кеңейтүү зарылдыгы белгиленген.
 
2.3. Илимий тилдин жана терминологиянын өнүгүшү
 
Мамлекеттик тилдин өнүгүшүн анын илимдеги мүмкүнчүлүктөрү аркылуу да баалоого болот. Кыргыз тилинде гуманитардык илимдер боюнча белгилүү деңгээлде адабияттар бар болгону менен, табигый илимдер, медицина, экономика, инженерия, маалымат технологиялары жана башка тармактар боюнча сапаттуу кыргызча окуу жана илимий материалдардын көлөмүн көбөйтүү зарыл.
 
Өзгөчө терминология маселеси маанилүү. Бир эле түшүнүктүн ар кандай мекемеде же ар башка эмгекте ар түрдүү аталышта колдонулушу түшүнбөстүк жаратышы мүмкүн.
 
Ошондуктан:
 
• тармактык терминдерди системалуу түрдө чогултуу;
• алардын маанисин тактоо;
• адистердин катышуусунда бекитүү;
• электрондук терминологиялык базаларды түзүү;
• бекитилген терминдерди окуу китептерине жана расмий документтерге киргизүү зарыл.
 
Мамлекеттик тил саясаты боюнча Улуттук комиссиянын милдеттеринин арасында терминдерди бирдейлештирүү, тармактык терминологияны өнүктүрүү жана тармактык сөздүктөрдү даярдоо багыттары да көрсөтүлгөн.
 
2.4. Котормонун сапаты
 
Мамлекеттик тилдин өнүгүшүндө котормо өзгөчө роль ойнойт. Мыйзамдар, токтомдор, эл аралык документтер, илимий эмгектер жана техникалык материалдар кыргыз тилине которулганда сөзмө-сөз которууга эмес, маанини, терминологиялык тактыкты жана кыргыз тилинин табигый нормаларын сактоого артыкчылык берилиши керек.
 
Кээ бир учурларда башка тилдеги сүйлөм түзүлүшүн түздөн-түз көчүрүп алуу кыргыз тилинин синтаксистик нормаларынын бузулушуна алып келиши мүмкүн. Ошондуктан мамлекеттик мекемелерде кесипкөй редакторлордун жана котормочулардын ролун күчөтүү зарыл.
 
2.5. Орфографиялык жана тилдик нормалар
 
Тилди өнүктүрүүдө анын жазуу жана сүйлөө нормаларынын туруктуулугу чоң мааниге ээ. Орфографиялык жана орфоэпиялык эрежелердин так жана бирдей колдонулушу билим берүүдө, массалык маалымат каражаттарында жана расмий иш кагаздарында өзгөчө зарыл.
 
2025-жылы мамлекеттик тил саясаты боюнча эксперттик топ түзүү, кыргыз тилинин орфографиялык жана орфоэпиялык эрежелерин тактоо, ошондой эле транслитерация эрежелерин иштеп чыгуу маселелери каралган.
 
Бул багыттагы иштер илимий негизде, тилчилердин, практик адистердин жана коомчулуктун сунуштарын эске алуу менен жүргүзүлүшү маанилүү.
 
3. Мамлекеттик тил жана санариптик чөйрө
 
XXI кылымда тилдин өнүгүшү анын санариптик мейкиндикте канчалык кеңири колдонулушуна да байланыштуу.
 
Кыргыз тили интернетте, мобилдик тиркемелерде, электрондук кызматтарда, издөө системаларында, жасалма интеллект технологияларында жана башка санариптик платформаларда кеңири колдонулууга тийиш.
 
Акыркы жылдары бул багытта бир катар иштер жүргүзүлүп жатат. Улуттук комиссиянын 2024-жылдагы маалыматында кыргыз тили боюнча жасалма интеллектке негизделген котормо платформасы, «Кыргызча оңой» мобилдик тиркемеси, электрондук иш кагаздарынын үлгүлөрү жана тармактык сөздүктөр сыяктуу долбоорлор ишке киргизилгени маалымдалган.
 
Бирок санариптик тил чөйрөсүн мындан ары өнүктүрүү үчүн:
 
• кыргыз тилинин чоң электрондук корпусун түзүү;
• сапаттуу кыргызча тексттердин санариптик базасын кеңейтүү;
• орфографиялык текшергичтерди жакшыртуу;
• автоматтык котормо системаларын өнүктүрүү;
• кыргыз тилин таануучу үн технологияларын өркүндөтүү;
• кыргызча билим берүүчү платформаларды көбөйтүү зарыл.
 
4. Мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн негизги жолдору
 
4.1. Системалуу тил саясатын жүргүзүү
 
Мамлекеттик тилди өнүктүрүү бир гана тил боюнча мекеменин милдети болбошу керек. Ар бир министрлик, мамлекеттик орган, жергиликтүү бийлик жана билим берүү мекемеси өзүнүн тармагында тил саясатын ишке ашырууга жооптуу болушу зарыл.
 
2026–2028-жылдарга мамлекеттик тилди өнүктүрүү мамлекеттик программасынын долбоору да ушул багыттагы системалуу ишти улантууга багытталган. Аталган долбоор 2025-жылы тиешелүү кеңешме органында талкууланган.
 
4.2. Мамлекеттик кызматкерлердин практикалык тилдик компетенттүүлүгүн жогорулатуу
 
Тилди билүүнү сертификат менен гана чектебестен, аны кызматтык милдетти аткарууда колдонуу жөндөмү менен айкалыштыруу зарыл.
 
Мисалы, кызматкер:
 
• расмий кат жаза алышы;
• документ түзө алышы;
• жыйын өткөрө алышы;
• жарандар менен кыргызча баарлаша алышы;
• кесиптик терминдерди туура колдонушу
• керек.
 
Ошондуктан тил курстары жалпы грамматикага гана эмес, конкреттүү кесиптик коммуникацияга багытталууга тийиш.
 
4.3. Илимий жана окуу адабияттарын көбөйтүү
 
Кыргыз тилинин илимдин тили катары өнүгүшү үчүн жогорку окуу жайларда кыргыз тилиндеги окуу китептерин, монографияларды, терминологиялык сөздүктөрдү жана илимий журналдарды көбөйтүү зарыл.
 
Өзгөчө физика, химия, биология, медицина, экономика, укук, инженерия жана маалымат технологиялары боюнча кыргызча сапаттуу адабияттарга муктаждык бар.
 
4.4. Терминологиялык саясатты системалаштыруу
 
Терминология боюнча бирдиктүү электрондук база түзүлүп, анда терминдин:
 
• кыргызча аталышы;
• түшүндүрмөсү;
• орусча жана англисче эквиваленти;
• колдонулушунун мисалы;
• тиешелүү тармактык булагы
• көрсөтүлүшү максатка ылайык.
 
Бул адистерге да, студенттерге да, котормочуларга да чоң жардам берет.
 
4.5. Кыргыз тилинин сапаттуу медиаконтентин көбөйтүү
 
Мамлекеттик тилдин коомдогу беделин жогорулатууда массалык маалымат каражаттарынын жана социалдык тармактардын ролу чоң.
 
Телеберүүлөр, документалдуу фильмдер, подкасттар, илимий-популярдуу материалдар, балдар үчүн мультфильмдер жана интернет ресурстар кыргыз тилинде сапаттуу даярдалышы керек.
 
Мында тилдин адабий нормаларын сактоо менен бирге заманбап жана түшүнүктүү стилди колдонуу маанилүү.
 
5. Мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн келечектеги багыттары
 
Кыргыз тилинин келечектеги өнүгүүсүн шарттаган негизги факторлорду төмөнкүдөй топтоого болот:
 
• Биринчиден, укуктук механизмдердин туруктуу иштеши.
• Экинчиден, билим берүү системасында кыргыз тилин сапаттуу окутуу.
• Үчүнчүдөн, мамлекеттик тилдин илим жана технология тили катары мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү.
• Төртүнчүдөн, терминологияны системалаштыруу жана стандартташтыруу.
• Бешинчиден, санариптик технологияларда кыргыз тилинин колдонулушун кеңейтүү.
• Алтынчыдан, мамлекеттик кызматкерлердин жана башка кесиптик чөйрөлөрдүн тилдик компетенттүүлүгүн жогорулатуу.
• Жетинчиден, кыргыз тилиндеги сапаттуу адабий, илимий жана медиалык контенттин көлөмүн көбөйтүү.
 
Бул багыттар өз алдынча эмес, бири-бири менен байланышта ишке ашырылышы керек. Мисалы, мектепте сапаттуу билим берилбесе, кийин мамлекеттик кызматта тилди колдонуу кыйынчылык жаратат; терминология өнүкпөсө, илимий тилдин мүмкүнчүлүгү чектелет; санариптик ресурстар аз болсо, жаштардын тилди заманбап чөйрөдө колдонуу мүмкүнчүлүгү төмөндөйт.
 
Жыйынтыктап айтканда, Кыргыз тилинин мамлекеттик тил катары өнүгүшү - Кыргыз Республикасынын мамлекеттик саясатынын маанилүү багыттарынын бири. Акыркы жылдары мамлекеттик тилдин укуктук базасын бекемдөө, мамлекеттик кызматкерлердин тил деңгээлине талаптарды белгилөө, билим берүү системасында тилдин колдонулушун кеңейтүү, терминологияны өнүктүрүү жана санариптик ресурстарды түзүү боюнча бир катар иштер жүргүзүлүп жатат.
 
Ошол эле учурда мамлекеттик тилди өнүктүрүүдө мыйзамдык талаптар менен практикалык колдонуу деңгээлин жакындатуу, тил үйрөтүүнүн сапатын жогорулатуу, илимий жана кесиптик терминологияны системалаштыруу, котормолордун сапатын жакшыртуу, орфографиялык нормаларды бирдей колдонуу жана санариптик чөйрөдөгү кыргызча ресурстарды көбөйтүү сыяктуу милдеттер актуалдуу бойдон калууда.
 
Мамлекеттик тилди өнүктүрүүдө негизги максат башка тилдердин ролун төмөндөтүү эмес, кыргыз тилинин коомдук турмуштун бардык маанилүү тармактарында толук кандуу иштешине шарт түзүү болушу керек. Мындай мамиле көп тилдүү коомдун тилдик мурастарын сактоо менен бирге мамлекеттик тилдин бириктирүүчү жана коомдук-коммуникациялык функциясын бекемдөөгө мүмкүндүк берет.
 
Демек, мамлекеттик тилдин келечеги мыйзамдарга гана эмес, аны күнүмдүк турмушта, билим берүүдө, илимде, мамлекеттик башкарууда, маданиятта жана заманбап технологияларда сапаттуу колдонууга байланыштуу. Кыргыз тили өнүккөн илимий, кесиптик жана санариптик тилге айланышы үчүн мамлекеттин, билим берүү мекемелеринин, илимий коомчулуктун, жалпыга маалымдоо каражаттарынын жана жарандык коомдун биргелешкен системалуу аракети зарыл.
 
Турганбаев Н.О.
филология илимдеринин кандидаты, 
ОшМУнун кыргыз тил илими 
кафедрасынын доценти

Ката көрсөңүз кабарлаңыз – ката сөздү (сүйлөмдү) белгилеп, Ctrl+Enter-ди басыңыз. Ошентип, текстти тууралаганга жардам бересиз.

Бөлүшүңүз:
Дагы окуңуз:

Комментарий калтырыңыз

Каттоодон өткөн гана окурман комментарий калтыра алат.
Каттоодон өтүңүз же сайттан авторизация кылыңыз