Алимбек Датканын 225 жылдыгы: санжыра, эстелик жана мурас

 


Алимбек Датканын 225 жылдык мааракесине карата
 
"Санжыра – бул, элдин улуттук эн тамгасы жана аны таануу белгиси".
Ч.Айтматов
 
"АТА-ТЕКТИН ИЗИ менен же МЫРЗА БАРГЫ ТАРЫХЫ"
 
Ассалоому алейкум, жалпы кыргыз эли-журтум, журт жакшылары, туугандарым!
 
Мен, Кыргыз Республикасынын жараны катары, азыркы Кыргызстаныбызда болуп жаткан эң сонун өзгөрүүлөрдү колдоо менен Тилеке баатырдын урпагы, Алимбек Датканын тууганы катары, тарых үчүн өз кулагым менен уккан санжыра тарыхты айта кетейин деп чечтим. Азыр мен Пайгамбар жаштан өткөн курактамын, убагында Совет доорунда (СССР) тарбияланып, өзүбүздүн санжыра-тарыхты кулак тое укпай чоңойдук. Ошондой болсо дагы раматылык чоң энем Батмадан (Төлөйкөн уруусунун кызы) уккандарымды айтып берейин.
 
Батма - айтылуу төлөйкөндүк чыгаан партиялык жетекчи Түмөн Маматовдун бир тууган эжеси болгон, “эр тагайын тартат”,-дегендей атамдын Сулайманов Алибайдын мүнөзү да катаал, бирок ишке абдан так, элге дегенде ичкен ашын жерге таштаган, ошондой эле колу ачык меймандос болчу. Окугула деп көп айтчу. Билимге умтулган адамдарды абдан колдочу. 
 
Раматылык Батма чоң энебиз биздин турмушубузда чоң роль ойногон. Биздин окуганыбызга абдан сүйүнчү: “чоң болосуңар”, "Аккан арыктан суу агат, силердин түбүңөр бек",-деп чоң атамдын кошокторун санжыраларын айтчу. Неберелеринен мен гана кулак салчу экем. Ошол үчүн мага көп айтса керек, ошол үчүн менде санжыра-тарыхка кызыгуум ошондонбу деп ойлойм:
 
"Тилекеден сегиз бек,
Телегейи тегиз бек.
Бабалары байыртан, 
Болуп келген тегиз бек. 
Астанасы Алтын бек,
Эң кенжеси Ажибек.”
 
деген энем: “чоң атаңдын кошогу”,-деп кулакка акырын айтчу. Көрсө, ал 17-кылымдардан бери айтылып келе жаткан элдик кошок, ал Совет доорунда тыюу салынганын кийин билдим.
 
Ошол азыркы Папан суу сактагычынын алдында калган Татар айылыбыздын ортосунда жол боюнда чоң чыныр теректин жанында “Шейит дөбө” деп аталчу мазар бейит бар болчу. Ары-бери өткөндө жерге олтуруп дуа окуп жүр деп айтчу чоң энем. Ал жерде 1937-жылдары Көк-Бел жана Папан өрөөнүндөгү бей-күнөө кулакка тартылган Совет бийлигинин душмандары деп "жалаа" тагылган адамдарды чогултуп, түнү ошол жерге өздөрүнө ор каздырып, аттырып, ал жерден чала өлгөн адамдардын онтогон үндөрү 10-15 күнгө чейин сыртка айланага угулуп турганын кары чал-кемпирлерден укканым бар. Чалмурза бир тууганы Ажибий менен "Кокон кагылышта" каза болгондон кийин анын бийлигин Алай жана Папан тоо уруулары Кокон ханыгына кошулганга чейин өрөөндү Мөңкө бий андан кийин Нуркут баатыр уланткан. Биздин Папан өрөөнүнөн Кокон хандыгында кызмат өтөгөн акыркы муундар Тилеке уруктарынан Качыбектен Бозтай миңбашы (Папан Баргы) Чалмурзадан (Татар) Ормон уулу Ысмайыл амин жана Кудайберди уулу Козубай болгон. Алымбек Датка – Бозтай миңбашы – Ысмайыл Амин ата-теги Тилеке уруктары уруусу мырза Баргылар. Кудайберди уулу Козубайдын малы көп болуп өмүрүнүн көпчүлүгүн Алайда өткөзүп, Алайчы, Каржаады жана Жаан деген (Раматылык Жаан менин Авам Жаңыбайдын кемпири мага чоң эне болот) эки уулдуу бир кыздуу болгонун булар Алайда төрөлгөн деп энем айткан. Ысмайыл-Аминдин да кичи Алайда Ак-Буура дарыясынын Алай тарбында жайлоосу болгон деп айтышчу. Булар үчөө тең Алайда жылкы жашырган Кашкарга каттаган Алымбек Датка балдары менен байланышы бар деген жалаа менен кулакка тартылган. Ал эми Эргеш (амин) Алыкулов сельсовет болгон жергиликтүү эл журт башкарган адамды эскиче эле "амин" деп аташканынан болсо керек. Андан кийин 1950-60-жылдары менин авам Жаңыбай Сулайманов жана Уларов Жумабай эл чөлгө (мурдагы "Кеңеш" совхозу) көчүшсө алар ата тегибиз Алай деп элдин малын алып, айлап жайлоодо жүрүшчү экен. Ошол авам Алайда жүрүп уулдуу болуп анын атын Алайдан чыккан элдик баатыр Каныбектин атын койгон. 1972-76-жылдары ошол убактагы "Кенеш" совхозунун 2-чи бөлүмү Папан бөлүмүнүн башкармасы Осмонбек Турдубаев жана менин авам Аманбай Сулайманов экөө эки атты минип алып, ата-тегибиздин жери деп Алайды түрө кыдырып келишкен экен. Аны раистин улуу баласы Нурбай Турдубаев агам айтып олтурат.
 
Чоң атам убагында Папан өрөөнүнө Сулайман Чал, а Татар айлында Сулайман-суу башы деп таанылган. Өмүрү өткүчө суу алыштын башындагы чакан Тектир айылында жашап, 1961-жылы каза болгон. Туулган жылы белгисиз Татар аталыктын ата-конушу Гээденде төрөлүп, атасы Шерматтан эрте жетим калып, энеси Каратайга турмушка чыгып, өгөй атага батпай, тай журту Шилбилүүдө чоңоюп, жаштайынан жетимчиликти көп тартып, тың-чыйрак, колу эптүү уста болуп өскөн. Элдик дастандарды - "Ак-Дилмиш" менен "Көк-Дилмиш " - байыркы түрк дастандарын, элдик кошокторду айтчу экен. Теңтуш достору аны дайыма күйөө жолдош кылып ээрчитип жүрүшчү дейт. "Сүйлөсө сөөккө жеткизе сүйлөчү" дешчү. Айтылуу Курманжан датка Оштон Алайга кайтканда жаш балдар аны ээрчишип чуркашчу экен. Датка жаш балдарга шириндиктерди чачканда баары жабалактап жерден теришип, датканы ээрчий чуркашчу экен.
 
Бир жолу датканын атынын такасы түшүп, ошол Тектир айылдын астында чоң арыктын боюнда устакана болчу дешет, чоң атам ал кезде бир топ чоңоюп калган курагы экен, аттын такасын келиштирип мыкты такалап бергенби, датка жигиттеринен атайы сураптыр: "ким такалады?",-деп. Раматылык тартынчаак, уялып турган окшойт, "тээ тиги кара бала" деп жигиттери чоң атамды датканын астына алып келишет, "ошондо датка айым чын дилден ыраазы болуп, батасын берген экен" деп чоң энемдин айтканы эсимде. 
 
Эс тартып, чоңоюп калган курагында сокмо дубалды өтө сонун урчу дешет. Ошол Тектир айылынын астында, жол боюнда өзү  салган үйү 1976-жылдарга чейин турган. Ошол үй ошол замандын алдынкы салынган тамы дешчү. Устачылык кылып Көк-Белге тайлары менен барып, андан ары Ноокатка чейин өтчү экен. Энем мага,  "тобоо, чоң атаң "Ноокаттан туугандарымды таптым" деп айтып калчу кээ-кээде" деп айткан. Анан Ноокатта кайсы жакын тууганы бар экендиги анда мага табышмак бойдон калган болчу. Көрсө Чалдан тарагандар Ноокаттын Кара-Ташына да баргы туугандары менен жашап калышкан экен. Жамгыр жаап, сел жүргөндө суу алыштын башына жүгүрчү экен. "Татар айылы суусуз калат" деп энем айткан.
 
Ак-Буура дарыясына көпүрө салган. Дарыядан Татар айлына кеткен арыкка ошол өрөөндөгү эң алдыңкы тегирмен салган, аны 1961-1975-жылдарга чейин анын тайы (оорун колдон-жеңилин жерден алган, тай журту, ) Көкчө иштетип жүрчү. Шермат уулу Сулаймандын айткан санжырасынан кийин гана чечмелеп, биз Татар айылынын жашоочулары кайсы урууга кошуларыбызды так-даана билдим. Ыраматылык атам Алибай Сулайманов жаштайынан чыйрак өсүп, "Кеңеш" совхозунда көп жылдар бригадир (жүгөрүчүлүк) боюнча 13 жыл катары жогорку көрсөткүч көрсөтүп, 1978-жылы "Кеңеш" совхозу экиге бөлүнүп, Папан совхозуна башкарма (управляющий) болуп шайланган. Ал кызматы өзүнө минус болгон. Кара-Суу районунун партиялык борбору, "аттиң дагы эки жыл бригадир болуп иштегенинизде, Социалисттик Эмгектин Баатыры болмок экенсиз" (15 жыл толук бир тармакта жогорку көрсөткүч көрсөткөн адам гана ушундай наамга ээ болчу) деп айтышты деп өкүнгөнү эсимде. Ошондой болсо да атам "Эмгек Кызыл туу" жана "Элдердин Достугу" ордени жана көптөгөн медалдарды алууга жетишкен. Ыраматылык атамдан тарых-санжыра сурасам, “биз Коммунизмге баратабыз, алардын баары эски, аны эмне кыласың?” дечү. Көрсө, ал Коммунисттик партия мүчөсү болгон. Ошондой болсо да кайра-кайра суроо менен 1998-жыл (СССР тарап, Кыргызстан өз алдынча мамлекет болгон убак) күнү биз ал жылдары кол менен буудай эгип, кол кырман менен жашап калганбыз. Айрыкча (Папан, Алай өрөөнү) кырман алгандан кийин тамак үстүндө маанайы жакшы эле, өзү айтканы эсиме түштү: Илгери Тилеке Баатыр болгон ошол биздин Татардын жакын тууганы анын сөөгү Алайда Чыйырчык жайлоосуна коюлган деп айтканы мен үчүн күтүүсүз жаңылык болгон:
 
Тилеке баатыр атама,
Тикелеп күмбөз курабыз.
Тирилип келген сыяктуу,
Тигилип карап турабыз.
 
Тилекенин айкелин Чыйырчык жайлоосуна тургузууда Ош шаарынын мурдагы мэри М.Мырзакматовдун көрсөтмөсү менен Татар аталыгынан ошондогу Ош шаардык капиталдык курулуш башкармалыгынын жетекчиси Улукбек Матисаковдун жетекчилиги астында айкел тургузулган.
 
2011-жылы насип кылып, биздин Татар аталыгы (уруктары) да көп жылдан бери Жапалак айыл өкмөтүнүн жетекчиси болуп иштеген "Өкмөт Тагай" Тагай Салиевдин уюштуруусу астында санжыра тобу түзүлүп Каримжан Сатыбалдиевдин жетекчилиги астында А.Куттубаевдин 1960-жылдары жазып калган блокнотундагы (кагаз дептер) Татар уругунун санжырасына улап, 2011-жылы июль айында санжырабыз жазылып, Чыйырчык жайлоосунда боз үй тигилип, жылкы союулуп, жалпы Баргы уруусу катарында мааракени абдан сонун өткөздүк. Баарынан да алайлык туугандарыбыздын конокторго, бизге кыргыз салтын жандандырып бекер кымыз сунгандары тууганчылык мамилелери эч эстен кетпейт.
 
Илгертен эле аталарыбыз биз Адигинеге кошулабыз деп келишкен. Илгери Совет мезгилинде Папан баргы аксакалдары булар бизге кошулчу эле, кайдан жүрүп Татар болуп калды дешкенин да укканыбыз бар. Бул фактылар да Татар аталыгынын Адигине тобуна кирээрине далил. Бул фактыларды эмне үчүн айтып жатамын, кыргыздын биринчи санжырасын кагазга түшүргөн Осмонаалы Сыдык уулунун (албетте пенде баласы да адашкандыр, Жетигенди Саякка кошуп, ал эми Тобой уруусу такыр жок ж.б. аны "Манас ордо" комплексинин жетекчиси А.Усупбаев "Кыргыздын кыскача тарыхы" китебиндеги санжыра тарых менен кыргыз тарыхынын коошпогон жактары арбын (өтө көп) деп айтканы бар) жана Тилеке балдары Татар жана Бүкүрдү Мунгуш уруусуна кошуп жазганын "чала молдо дин бузат" болуп чала тарыхчыбы, чала санжырачыбы, айтор андан көчүрүп жаза беришкен жана таратып келе жатат жана "Өздөн чыккан жат жаман", "Кой аксагы менен жүз" дегендей андай адамдар да жок эмес, пендебиз да адашабыз. Көч бара-бара түзөлөт дегендей азыр интернет тармагы бар сын-пикир тактоолорду жазып билдирүү менен жалпы кыргыз санжырасы ошонун ичинде Татар уругунун санжырасы такталып, Кыргыз эл жазуучусу С.Жетимишевдин 2023-жылы "Баргылар" аттуу чоң санжыра-тарых китебине Тилеке уругу Чалмырза (татар) болуп кирген (Татар аты татар улутуна да, өлкөсүнө да байланышкан эч кандай тарыхый далилдер жок). Менин жеке изилдөөмдө жалпы кыргыз урууларында жана Баргы уруусунда сырт көрүнүшүнө карап эркелетип ат койула берип, кош аттуу уруктар өтө көп экен. Мисалы Сары, Орус, Татар, Тажик, Кытай ж.б. А Татардын энчилүү аты Чал (Чалдай өмүрлүү болсун деп ата-энесинин койгон аты 17-18-кылымдарда бул ат аябай көп тараган). Ал Тилекенин сегиз бек баласынын бири болгондуктан, аны бек болгондо кичи уруусу Мырза Баргы (титул-наам сыяктуу) болгондуктан, уруусу кошо айтылчу экен: Чал+Мырза=Чалмырза делип. 
Папан өрөөнүндөгү азыркы Папан суу сактагычынын астында калган Татар айылынын географиялык жайгашышы жана ал аталыктын пайдаланган Алай жайыттары бул Татар аталыктын Адигине уруусуна таандык экендигине тарыхий далил.
 
Бул тактоо тарыхчы – санжырачылар менен кошо такталган ат. Ушул салыштырмалуу кичинекей Татар аталыгынан көптөгөн мамлекетчил жетекчи журт башкарган инсандар көп чыккан. Совет доорунда алгачкы бизден чыккан эл агартуучуларыбыз-мугалимдерибиз Максытов Мадимар, Маматкулов Арзибай, Орозбаев Найман, Таштанбеков Арип, андан кийинки 60-70-жылдардагы мыкты агартуучуларыбыз - Куттубаев Адиш, Матисаков Жуман, Сулайманов Аманбай, Сулайманов Абдилла. Эл башкарган мыктыларыбыз өткөн: Алаев Мамазаир, Максытов Матисак,Сулайманов Алибай, Турдубаев Осмонбек ж.б. 
 
Улуу Ата мекендик жана Финсогушунун ардагерлери:
 
1. Жумабаев Арзибай (Совет-фин согушу, 1939-1940 ж. түштүк атчандар полкунун командири, чекист НКВД 1941-1945)
2. Нуриев Маматаир
3. Ысмаилов Токтосун
 
Улуу Ата мекендик согушунун ардагерлери:
1. Жусупов Насирбай
2. Ысмаилов Абакир
2. Маматкулов Арзибай 
3. Турдубаев Осмонбек жана башка 16 адамдан ашуун согуштун ардагерлери өткөн.
 
Буйурса, дагы алдыда көп тарых санжыралардын жазылуусуна ишенемин. Азыркы учурда биз сыймыктанган элге таанылган илимпоз инилерибиз ушул тарых макаланы жана Татар уругу санжыра группасын моралдык жактан колдоп, бул тарыхый эмгектин келечек муундарыбыз үчүн зарыл экендигин түшүнүп, мени колдоп келе жаткан биздин Ала Тоодой эки аксакалыбызга, Татар аталыгындагы алгачкы жогорку билимдүү врач-окулисти, Ош шаарында белгилүү Матисаков Үсөн жана ардактуу мугалимибиз Турдубаев Нурбай аваларыбызга Татар аталыгынын элинин жана жаштарынын атынан жеке өзүмдүн атымдан терең ыраазычылык билдирип кетемин.
 
Эми, эмне демекчибиз, 11.09.2023-жылы өтүүчү Алимбек Датканын 225-жылдыгын биздин Тилеке баласы Чалмырзанын уруктары да активдүү катышалы. Элибизде ынтымак болсун жаштарыбыз маңкурт болбой, санжыра билип, ата-тегин, туугандарын тааный жүрсүн!
Ош шаары үчүн жанын берген Ажыбек бий жана анын бир туугандарына Ош шаарында айкел жана сейил багын куруу - тарых үчүн ашыкчалык кылбайт деп ойлойм.
 
 

Тилеке уруктары негизинен Алай, Кара-Суу жана Ноокат райондорунда, азыраак санда Кара-Кулжа Чалмада, андан ары Америка, Өзбекстан, Ооганстан, Пакистан, Кытай, Тажикстан жана Туркияда жашашат.
 
Тилекеден тарагандар: Бий Баргы, Хан Баргы болуп, жалпысынан Мырза Баргы кичи уруусуна кирет.
 
Баргы эски моңгол сөзүнөн мааниси "чабуулчу". Баргынын эн тамгасы да "Жортуулду" билдирет.
 
Адигине балдары: Бөрү, Баргы (чабуулчу), Жолжакшы (жору), Бектен (карабагыш), Сарт.
 
Адигиненин: Баш баласы Бөрү - Бий баласы Баргы - Сый баласы Сарт деп келет санжыра тарыхыбызда. 


Кыргыз санжырада сөз келет: Баргы уруусунан Хан чыккан деп.


“Тилеккеден сегиз бек: “Чалмырза (Татар) Тилекенин ортончу Бек баласы, ал Кокон ханы калмак Эрденеге каршы күрөштө бир тууганы Ажибектин катарында Кокон кагылышта каза тапкан. Аны улуттун эркиндиги үчүн күрөшкөн тарыхий инсан катары таанууга толук негиз бар.


“Атын атаса куту сүйүнөт” дегендей, Ош шаарынын жакасында жайгашкан Татар айылынын атын баатыр бабабыз Тилекенин арбагын сыйлап, ТИЛЕКЕ айылы деп атап алсак, жаштарыбызды мекенчил болууга тарбиялоодо, өз ата тегин, тарыхын таанууда бизден Татар аксакал, көк сакалдардан келечек муундарга чоң мурас калмак. Чоң сооп иш болмок. Кудайга жаккан жумуш болмок.


Мен азыркы Татар аксакалдарынан акылмандуулукту жана көрөгөчтүктү күтөт элем.


Биз, Чалдан (Татардан) тарагандар, ата-бабаларыбыздын басып өткөн жолдоруна сыймыктанып, башты бийик көтөрүп, элибиз, жалпы өлкөбүз Кыргызстандын өнүп-өсүшүнө салым кошолу. 

Биз, Баргы уруусу - Тилеке уругу - Чалмырза (Татар) аталыгы болобуз.

Баарыңарга оомат каалоо менен
Тилеке баатыр уругу, Алимбек Датка тууганы, Чалмырза (татар) аталыктын кош аттуу кулуну

Сулайманов Кубаныч (Жолдубай) Алибаевич.

03.09.2025-жыл. Бишкек шаары
Эл.почта: kubanych168@mail.ru
Тел.: 0552158168

Ката көрсөңүз кабарлаңыз – ката сөздү (сүйлөмдү) белгилеп, Ctrl+Enter-ди басыңыз. Ошентип, текстти тууралаганга жардам бересиз.

Бөлүшүңүз:
Дагы окуңуз:

Комментарий калтырыңыз

Каттоодон өткөн гана окурман комментарий калтыра алат.
Каттоодон өтүңүз же сайттан авторизация кылыңыз