Окумуштуулар жаңы тиш өстүрүүнүн жолун изилдеп жатышат: бул стоматологияны түп-тамырынан өзгөртүшү мүмкүн

Дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүндөгү окумуштуулар регенеративдик стоматология деп аталган жаңы багытты өнүктүрүп жатышат. BBC жазгандай, келечекте бул ыкма тишти дарылоого болгон мамилени түп-тамырынан өзгөртүшү мүмкүн. Адистер пломба же имплант орнотуунун ордуна, өзөк (стволдук) клеткалардын жардамы менен жабыркаган ткандарды калыбына келтирүүнү жана жаңы тиш өстүрүүнү изилдеп жатышат.

Тиштер адамдын жалпы ден соолугу үчүн көпчүлүк ойлогондон алда канча маанилүү. Бирок бүгүнкү күндө тиш жоготууну дарылоодо колдонулган ыкмалар убактылуу гана чечим болуп эсептелет жана дайыма эле натыйжалуу боло бербейт. Ал эми эгер адам жоготкон тишин кайра өстүрүүгө мүмкүн болсо эмне болот?

Айрым сурамжылоолорго ылайык, чоң адамдардын 70 пайыздан ашыгы стоматологго баруудан коркушат. Пломба коюу, тиш бургулоо сыяктуу процедуралардан чочулагандыктан көптөр тиштерин өз убагында текшертип, дарылоону кийинкиге калтырышат.

Ошол эле учурда биохимик Ханнеле Руохола-Бейкерге дээрлик күн сайын адаттан тыш стоматологиялык изилдөөлөргө катышууну каалаган адамдардан каттар келип турат. Алар тишин жөн гана дарылаткысы келбестен, кайра өстүрүүнү каалашат.

Руохола-Бейкер дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрүндө иштеп жаткан окумуштуулардын катарында. Алар регенеративдик медицинанын мүмкүнчүлүктөрүн пайдаланып, тишинен айрылган же тиш оорусунан жабыркаган миллиондогон адамдар үчүн салттуу стоматологиялык дарылоонун ордуна жаңы ыкмаларды иштеп чыгууга аракет кылышууда.

Окумуштуулардын айтымында, тиш жана тиш этиндеги көйгөйлөр, айрыкча тиш этинин ооруларын пайда кылган бактериялар, жүрөк-кан тамыр ооруларынын жана дем алуу жолдорунун инфекцияларынын тобокелдигин жогорулатышы мүмкүн.

Эгер бул изилдөөлөр ийгиликтүү болсо, келечекте стоматологго барганда бейтаптын жабыркаган тиш ткандары табигый жол менен калыбына келтирилип, ал тургай жасалма материалдарды колдонбостон жаңы тиш өстүрүлүшү мүмкүн.

Бул багыт жаңычылдыгы менен гана эмес, тиштер адамдын жалпы ден соолугуна жана жашоо сапатына тийгизген чоң таасири үчүн да өзгөчө кызыгууну жаратууда.

«Бул багытта иштей баштаганда эле бир нерсени түшүндүм: адамдар стоматологияда жаңы чечимдерге даяр экен», — дейт АКШдагы Вашингтон университетинин Өзөк клеткалары жана регенеративдик медицина институтунун директорунун орун басары Ханнеле Руохола-Бейкер.

Оозду кененирээк ачыңыз

Тиштер – бул «адамдын дүйнөгө ачылган терезеси», – дейт АКШдагы Тафтс университетинин стоматологиялык медицина мектебинин профессору Памела Йелик.

«Эгер адам оозун ачкандан уялса же жакшы тамак жей албаса, анда бул анын жашоосунда терс өзгөрүүлөрдүн башталышына алып келет», – дейт ал.

Узак убакыт бою окумуштуулар ооз көңдөйүнүн ден соолугу жалпы организм үчүн анчалык маанилүү эмес деп эсептеп келишкен. Бирок бүгүнкү күндө жүргүзүлгөн изилдөөлөр тескерисин көрсөтүүдө.

Мисалы, тиш этинин ооруларын пайда кылган бактериялар жүрөк-кан тамыр ооруларынын жана дем алуу органдарынын инфекцияларынын коркунучун көбөйтөрү аныкталган. Айрым изилдөөлөрдө мындай бактериялар Альцгеймер оорусу менен да байланыштырылууда.

Өз кезегинде тиштен ажыроо ар кандай оорулардын көбөйүшүнө жана өмүрдүн кыскарышына алып келиши мүмкүн. Мындай абал адамдын тамакты чайноосуна, кадимкидей тамактануусуна жана эркин жылмайышына тоскоол болот. Натыйжада анын психологиялык жана социалдык абалы да начарлайт. Адистердин айтымында, мындай терс айлампа кээде бала кезден эле башталышы мүмкүн.

Азыркы стоматологияда мындай көйгөйлөрдү чечүүнүн көптөгөн жолдору бар. Кариес пайда болгондо дарыгерлер жабыркаган ткандарды алып салып, анын ордун композиттик чайыр сыяктуу жасалма материалдар менен толтурушат. Ошондой эле пломбалар тиштеги майда жаракаларды жана сыныктарды калыбына келтирүү үчүн колдонулат.

Бирок мындай ыкмалар идеалдуу эмес.

АКШдагы Иллинойс университетинин профессору Энн Жорждун айтымында, пломбалардын кызмат өтөө мөөнөтү ар кандай болуп, орточо эсеп менен 5 жылдан 20 жылга чейин жетет. Көп учурда бейтаптарга кайрадан пломба алмаштырууга туура келет.

Окумуштуунун айтымында, азыркы дарылоо ыкмалары негизинен зыянды жоюуга гана багытталган. Ал эми регенеративдик стоматологиянын негизги айырмасы – жабыркаган ткандарды организмдин өз күчү менен калыбына келтирүүгө жана айыктырууга жардам берүү.

Өзүнөн өзү бүтөлгөн кариес

Энн Жорждун айтымында, дүйнөдө тиштин бузулушунун эң кеңири тараган себеби – кариес.

Тиш төрт негизги катмардан турат:

  • эмаль;
  • дентин;
  • цемент;
  • пульпа.

Кариес тиш бетиндеги бактериялар кант менен азыктанып, кислота бөлүп чыгарганда пайда болот. Бул кислоталар алгач тиштин эң сырткы жана эң катуу катмары болгон эмалды акырындык менен бузат.

Эмалдын астында жайгашкан дентин андан жумшагыраак болгондуктан тезирээк жабыркайт. Эгер эмаль бузулуп, дентин ачык калса, анда кариес андан ары дагы бат өнүгөт.

Энн Жорж дентиндин өсүшүнө, минералдашуусуна жана өз алдынча калыбына келишине жардам берген белокторду изилдеп келет.

Ал ошондой эле дентиндин пайда болушуна жооп берген гендердин бирин клондоо боюнча жүргүзүлгөн изилдөөгө катышкан. Бул окумуштууларга тиш бул ткандарды кандайча түзөрүн жана кантип сактап турарын жакшыраак түшүнүүгө мүмкүнчүлүк берген.

Анын айтымында, бул билим келечекте жаңы дарылоо ыкмаларын түзүүгө жардам берет. Алардын жардамы менен жабыркаган тиш жаңы дентинди өзү пайда кылып, кариес бузган жерди өз алдынча калыбына келтире алат. Мындай учурда салттуу пломбалардын кереги калбайт.

«Тирүү пломбалар» жана лабораторияда өстүрүлгөн тиштер

Ханнеле Руохола-Бейкер жетектеген окумуштуулар тобу дагы «тирүү пломбаларды» иштеп чыгууда. Бирок алардын изилдөөсү дентинге эмес, тиштин эң сырткы катмары болгон эмалга багытталган.

Алар алынган акыл тиштерин изилдөө учурунда эмалды түзгөн амелобласт клеткалары тиш толук чыккан соң жок болуп кетерин аныкташкан. Ошондуктан аларды кийин кайра иштетип же активдештирүү мүмкүн эмес.

Мындан улам окумуштуулар башка жолду тандашкан. Алар химиялык сигналдардын жардамы менен өзөк клеткаларынын бир бөлүгүн амелобласттарга, ал эми экинчи бөлүгүн дентинди түзгөн одонтобласттарга айландырышкан.

Бул клеткаларды лабораториялык шартта бириктиргенде тиш органоиди деп аталган түзүлүш пайда болгон. Ал өз алдынча эмалды түзүүгө керектүү белокторду өндүрө баштаган.

Руохола-Бейкердин айтымында, келечекте бул белокторду жаңы үлгүдөгү пломбаларды жасоодо же жарака кеткен тиштерди табигый жол менен калыбына келтирүүдө колдонууга болот.

Бирок анын негизги максаты мындан да чоң.

«Акыркы максатыбыз – тиштин пайда болушу үчүн керектүү клеткаларды түздөн-түз бейтаптын ооз көңдөйүнө жайгаштырып, калган ишти жаратылыштын өзүнө тапшыруу», – дейт окумуштуу.

Жаңы тишти кантип өстүрүүгө болот?

Эгер тиш кариеске катуу кабылып, толугу менен бузулуп калса, бүгүнкү күндө эң кеңири колдонулган чечим – аны жулуп, ордуна имплант орнотуу. Имплант металл бурама, жасалма таажы жана аларды бириктирген бөлүктөн турат.

Бирок импланттын кемчиликтери да бар.

Анда чайноо маалындагы басымды сезүүгө жардам берген нервдер болбойт. Ошондуктан адам байкабай эле ага ашыкча күч келтирип, имплантты бузуп алышы мүмкүн.

Мындан тышкары анын бетине бактериялар жабышып, инфекция пайда болуп, ал башка соо тиштерге да зыян келтириши ыктымал.

Жасалма таажылар орточо эсеп менен 15 жылдан кийин алмаштырууну талап кылат. Алардын баасы камсыздандырууга жараша миңдеген долларга чейин жетиши мүмкүн.

Улуу Британиядагы Лондондун Королдук колледжинин регенеративдик стоматология борборунун жетекчиси Ана Ангелова Вольпонинин айтымында, лабораторияда өстүрүлгөн толук кандуу тиштер импланттарга караганда кыйла узак кызмат кылган жана табигый чечим болушу мүмкүн.

«Биз жөн гана бузулган нерсени оңдоого эмес, аны биологиялык жактан алмаштырууга умтулуп жатабыз», – дейт ал.

Вольпони дагы келечекте толук кандуу тишке айлана ала турган органоиддерди өстүрүү боюнча изилдөөлөрдү жүргүзүп келет.

Ката көрсөңүз кабарлаңыз – ката сөздү (сүйлөмдү) белгилеп, Ctrl+Enter-ди басыңыз. Ошентип, текстти тууралаганга жардам бересиз.

Бөлүшүңүз:
Дагы окуңуз:

Комментарий калтырыңыз

Каттоодон өткөн гана окурман комментарий калтыра алат.
Каттоодон өтүңүз же сайттан авторизация кылыңыз