Дүйнөнүн кээ бир шаарлары чөгүп, океандын деңгээли көтөрүлүүдө

Дүйнө жүзүндөгү жээкке жакын жайгашкан шаарларга эки тараптан тең чоң коркунуч жаралууда: бир жагынан дүйнөлүк океандын деңгээли көтөрүлүп жатса, экинчи жагынан калк жыш отурукташкан аймактардагы жер акырындык менен чөгүп барат.

Германиядагы Мюнхен техникалык университетинин (TUM) жана АКШдагы Тулейн университетинин окумуштуулары дал ушул жер кыртышынын чөгүшү миллиондогон жээк тургундары үчүн деңиз деңгээлинин салыштырмалуу көтөрүлүшүн кыйла күчөтөрүн аныкташты.

Бүгүнкү күндө дүйнөдө 500 миллиондон ашуун адам деңиз деңгээлинен төмөн жайгашкан жээк аймактарында жашайт. TUM алдындагы Немис геодезиялык изилдөө институту (DGFI-TUM) менен Тулейн университетинин Nature Communications журналында жарыяланган изилдөөсүнө ылайык, калк жыш жайгашкан жээк аймактарында деңиздин салыштырмалуу деңгээли жылына орточо 6 миллиметрге көтөрүлүүдө. Бул дүйнөлүк орточо көрсөткүчтөн (жылына 2,1 мм) дээрлик үч эсе, ал эми климаттык өзгөрүүлөрдөн улам океандын деңгээлинин көтөрүлүү ылдамдыгынан (жылына болжол менен 3,15 мм) дээрлик эки эсе жогору. Мындай айырманын негизги себеби – жээк шаарлары жайгашкан жер кыртышынын акырындап чөгүшү.

Окумуштуулар белгилегендей, жердин чөгүшүнүн так себебин аныктоо дайыма эле оңой эмес, анткени көбүнчө бир эле учурда бир нече фактор таасир этет. Алардын негизгилери – жер алдындагы сууларды ашыкча сордуруу, мунай менен газ өндүрүү, дарыя дельталарындагы жаш чөкмө тектердин тыгыздалышы жана улам кеңейип жаткан шаарлардын салмагы. Мындан тышкары, жер кыртышынын тектоникалык кыймылдары жана муз доорунан кийин жер кыртышынын акырындап калыбына келиши сыяктуу табигый процесстер да өз таасирин тийгизет.

Изилдөөнүн башкы автору, DGFI-TUM институтунун кызматкери доктор Юлиус Эльсманн мындай дейт:

«Жээк аймактарындагы деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүн туура түшүнүп, ага өз убагында чара көрүү үчүн океанды гана эмес, жер кыртышынын өзүн да тыкыр көзөмөлдөө зарыл. Өзгөчө калк жыш жашаган жээк шаарларында адамдын ишмердүүлүгү жердин чөгүшүн күчөтүп жатат. Бул көбүнчө жер алдындагы сууларды жана жер катмарын туруктуу кармап турган ресурстарды ашыкча пайдалануу менен байланыштуу. Шаарлардын салмагы жана узак мөөнөттүү геологиялык процесстер бул көрүнүштү андан ары күчөтөт. Натыйжада биз климаттык өзгөрүүлөрдөн улам болуп жаткан деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүн дагы да тездетип жатабыз».

Изилдөөгө ылайык, деңиз деңгээлинин салыштырмалуу эң жогорку өсүшү Таиландда, Бангладеште, Нигерияда, Египетте, Кытайда жана Индонезияда катталган. Бул өлкөлөрдүн калк жыш жайгашкан жээк аймактарында көрсөткүч жылына орточо 7–10 миллиметрди түзөт. Ал эми АКШда, Нидерландда жана Италияда бул көрсөткүч орточо жылына 4–5 миллиметрге жетет.

Өзүнчө шаарлардын арасында эң жогорку көрсөткүчтөр төмөнкүлөрдө катталган:

  • Жакарта – жылына 13,7 мм;
  • Тяньцзинь – 13,5 мм;
  • Бангкок – 8,5 мм;
  • Лагос – 6,7 мм;
  • Александрия – 4 мм.

Ошол эле учурда бир шаардын ичинде да айырмачылыктар чоң болушу мүмкүн. Мисалы, Жакартанын айрым райондору жылына 42 миллиметрге чейин чөгүп жатса, айрым бөлүктөрүндө тескерисинче жердин деңгээли көтөрүлүп жатат.

Ал эми Швеция менен Финляндиянын айрым жээктеринде тескерисинче, деңиздин салыштырмалуу деңгээли төмөндөөдө. Себеби бул аймактарда жер кыртышы акыркы муз доорунан бери акырындап көтөрүлүп келе жатат жана анын ылдамдыгы деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнөн жогору.

Окумуштуулардын айтымында, жердин чөгүшүнүн айрым себептери табигый болгону менен, жер алдындагы сууларды пайдалануу – бийлик менен жергиликтүү коомчулуктун көзөмөлүндө боло турган фактор.

DGFI-TUM институтунун директору, геодезиялык геодинамика боюнча профессор Флориан Зайтц мындай деди:

«Көпчүлүк ири жээк шаарларында жердин чөгүшүнүн башкы себеби – жер алдындагы сууларды ашыкча сордуруу. Демек, жергиликтүү бийлик менен суу чарба мекемелеринин чечимдери абалды олуттуу өзгөртө алат. Жер алдындагы сууларды туура башкаруу, аларды пайдаланууну катуу жөнгө салуу же суу катмарларын атайын толуктап туруу жердин чөгүшүн жок дегенде жайлатууга, айрым учурларда дээрлик толугу менен токтотууга мүмкүнчүлүк берет».

Буга эң жакшы мисалдардын бири – Токио. Бир кезде шаар жылына 10 сантиметрден ашык чөгүп турган, ал эми эң көп жабыркаган райондордо бул көрсөткүч 24 сантиметрге чейин жеткен. Кийинчерээк бийликтин көргөн чаралары жана альтернативдүү суу булактарын өнүктүрүү жердин чөгүү ылдамдыгын кыйла азайткан.

Ушундай эле жагдай АКШнын Техас штатындагы Харрис–Гальвестон аймагында да болгон. Бул жерде жер кыртышынын чөгүшүнө жер алдындагы сууларды масштабдуу сордуруу себеп болгон. 1975-жылы бийлик жердин чөгүшүн көзөмөлдөө боюнча атайын Харрис–Гальвестон округун түзүп, жер алдындагы сууларды пайдаланууну жөнгө сала баштаган, альтернативдүү суу булактарына өтүүнү жана сууну үнөмдүү пайдаланууну колдогон.

Ката көрсөңүз кабарлаңыз – ката сөздү (сүйлөмдү) белгилеп, Ctrl+Enter-ди басыңыз. Ошентип, текстти тууралаганга жардам бересиз.

Бөлүшүңүз:
Дагы окуңуз:

Комментарий калтырыңыз

Каттоодон өткөн гана окурман комментарий калтыра алат.
Каттоодон өтүңүз же сайттан авторизация кылыңыз