Кечиккен наам – Ырдын пири Рыспай Абдыкадыровдун элесине
Айрым адамдардын кадыр-баркын наам көтөрбөйт. Тескерисинче, алардын аты наамга кадыр берет.
Кыргыз элинин музыкалык маданиятында ушундай өзгөчө инсандардын бири - залкар обончу, ырчы, аткаруучу, аккордеончу Рыспай Абдыкадыров.
Ал тирүү кезинде эле элдин жүрөгүнөн түнөк таап, «ырдын пири» деген бийик атка конгон. Бирок мамлекеттик расмий наамдарга келгенде анын тагдыры башкача болду. Эл илгери эле баалап, жүрөгүнө төрдөн орун берген талантка мамлекеттик баа кечигип келди.
Эми арадан отуз жылдан ашык убакыт өткөн соң, Рыспай Абдыкадыровго Кыргыз Республикасынын «Эмгек баатыры» наамы каза болгондон кийин ыйгарылды. Бул чечим, бир жагынан, залкар таланттын эмгегин мамлекеттик деңгээлде таануунун тарыхый актысы болсо, экинчи жагынан, «эмне үчүн бул баа убагында берилген эмес?» деген оор суроону кайрадан алдыбызга тартат.
Эл берген наам
Рыспай Абдыкадыровдун чыгармачылык тагдырындагы эң бийик сыйлык - элдин сүйүүсү эле.
Ал 1941-жылы Кара-Кулжа районунун Кызыл-Булак айылында жарык дүйнөгө келген. Музыкага болгон шыгы бала кезинен эле байкалып, кийин Ош педагогикалык окуу жайында билим алган. Чыгармачылык жолун Кара-Кулжадагы элдик театрдан баштап, Жалал-Абад театрында, Кыргыз мамлекеттик филармониясында эмгектенип, кийин Ош аймагындагы музыкалык билим берүү тармагында жаштарга сабак берген.
Анын өмүрү узак болгон жок. Бирок чыгармачылык өмүрү узун болду.
Рыспайдын «Алмашым», «Түгөйүм», «Сагынуу», «Издейм сени», «Алтынчы күнү кечинде», «Жүрөктү кетпе жаралап», «Жүрөк вальсы», «Кымбатым», «Ой, бото көз», «Ак кайың» сыяктуу чыгармалары кыргыз элинин музыкалык эс тутумуна сиңип кетти. Энциклопедиялык маалыматтарда ал 400дөн ашык обондун автору болгону көрсөтүлөт.
Бир кезде анын ырларын угуп чоңойгон муун бүгүн балдарына, неберелерине ошол эле ырларды угузуп келет.
Мына ушул - эч бир мамлекеттик сыйлык менен өлчөнбөй турган улуулук.
Наамдан бийик талант
Рыспайдын чыгармачылыгынын өзгөчөлүгү эмнеде?
Балким, анын обондорундагы жөнөкөйлүктө.
Балким, адамдын жүрөгүндөгү айтылбай калган сырды таап ыр кылганында.
Же болбосо, сүйүүнү, сагынычты, кусалыкты, арзууну, адамдык тазалыкты жасалмасыз бере алгандыгында.
Рыспайдын ырларында жасалма пафос жок. Анын музыкасы адамдын ички дүйнөсүнө жакын. Ошондуктан анын чыгармалары белгилүү бир доордун гана ырлары болуп калбай, муундан муунга өтүп келе жатат.
Советтик мезгилде чыгармачыл адамдардан коомдук-саясий темаларга кайрылуу талап кылынган учурлар болгон. Рыспай болсо жүрөктүн үнүн тандаган. Анын кызы Сюита Абдыкадырованын эскерүүлөрүндө атасынын партия, Ленин тууралуу ыр жазууга үндөгөндөргө карабай, сүйүү темасындагы чыгармаларын уланта бергендиги айтылат.
Бул жөн гана чыгармачылык позиция эмес болчу.
Бул - өнөргө болгон берилгендик эле.
«Эмгек сиңирген артист» — бирок...
1988-жылы Рыспай Абдыкадыровго Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти деген ардактуу наам берилген. Бул, албетте, анын эмгегине берилген мамлекеттик баа болчу. Бирок элдин көз карашында Рыспай буга чейин эле андан да бийик деңгээлде турган.
Анткени эл аны жөн гана «эмгек сиңирген артист» деп атаган эмес.
Эл аны «Ырдын пири Рыспай» деп атаган.
Бул сөздүн ичинде бүтүндөй бир баа жатат.
«Пир» деген сөз кыргыз түшүнүгүндө жөн гана устат дегенди билдирбейт. Ал - өнөрдүн башатында турган, башкалар жолун карап, багыт алган инсан деген түшүнүктү да камтыйт.
Ошондуктан Рыспайдын чыныгы наамын эл өзү берген.
Ал эми расмий наамдар кийин келген.
Кечиккен баанын өкүнүчү
Рыспай Абдыкадыров 1994-жылдын 12-сентябрында 53 жашында дүйнөдөн кайтты.
Өмүрүнүн эң чыгармачыл мезгилинде турган таланттын жүрөгү токтоду.
Анын артында бүтпөй калган ырлар, жазылбай калган обондор, ишке ашпай калган идеялар, тарбияланып бүтө элек шакирттер калды.
Эң өкүнүчтүүсү - Рыспайга Кыргыз Республикасынын Эл артисти деген наам тирүү кезинде берилбей калды. Ал эми көзү өткөндөн сегиз күн өткөндөн кийин гана «Эл агартуунун отличниги» деген наамга татыктуу болгон.
Бул жерде календардагы сегиз күндүн өзү эмес, ошол сегиз күндүн артындагы маани адамды ойго салат.
Эмне үчүн адамдын эмгегин тирүүсүндө толук баалай албайбыз?
Эмне үчүн таланттын баркын кээде анын үнү өчкөндөн кийин гана терең түшүнөбүз?
Эмне үчүн эл эчак тааныган чындыкты расмий баа жылдардан кийин гана ырастайт?
Бул суроолор Рыспайга гана тиешелүү эмес. Бул - коомдун талантка болгон мамилеси тууралуу суроо.
Өнөрдү бийлик эмес, убакыт таразалайт
Рыспайдын чыгармачылыгынын алдында убакыт да алсыз болуп калды.
Арадан отуз жылдан ашык убакыт өттү.
Бирок анын ырлары эскирген жок.
Бүгүн да «Сагынуу» жаңырып турат. «Түгөйүм» ырдалат. «Алмашым» аткарылат. «Издейм сени» деген саптар жаңы муундун жүрөгүнө жетет.
Демек, Рыспайдын чыгармачылыгы өзүнүн тарыхый мезгили менен кошо көмүлүп калган жок.
Тескерисинче, убакыт өткөн сайын анын баркы артып баратат.
Ошондуктан элдин берген баасы мамлекеттик сыйлыктан мурда турганын Рыспайдын чыгармачылык тагдыры дагы бир жолу далилдеди.
Кечиккен «Баатыр»
Эми, 2026-жылы, Рыспай Абдыкадыровго «Эмгек баатыры» наамы ыйгарылды.
Бул - тарыхый адилеттикти калыбына келтирүүгө жасалган маанилүү кадам. Расмий маалыматтарда наам ага каза болгондон кийин берилгени айтылат. Сыйлык анын жакындарына тапшырылган.
Бирок бул жерде да жүрөккө бир өкүнүч келет.
Баатыр деген наамды Рыспай өзү укса кандай болор эле?
Анын жүзүндөгү жылмаюуну көрүп, «эл мени унутпаптыр» деген сөзүн угуп калсак кандай болор эле?
Сахнада аккордеонун кучактап, үнүн созуп, өзүнүн жаңы ырын элге тартуулап турган Рыспайга «Эмгек баатыры» деген наамды өз колубуз менен тапшырсак кандай сонун болмок?
Тилекке каршы, андай мүмкүнчүлүк эми жок.
Наам келди.
Бирок ээси жок.
Ошондуктан бул - кечиккен наам.
Бирок кечиккен наам - унутулган адам эмес
Ошол эле учурда бул наамды жөн гана кечиккен сыйлык катары кароого болбойт.
Анткени мамлекеттик сыйлык бүгүн Рыспайдын эл арасындагы кадырын жаратып жаткан жок.
Ал кадыр эбак эле бар болчу.
Мамлекеттик сыйлык болгону элдин жүрөгүндө жашап келген чындыкты расмий түрдө дагы бир жолу ырастап жатат.
Рыспайдын эстелиги Ош шаарында турат. Анын ысымы музыкалык окуу жайларга, көчөлөргө берилген. Анын чыгармачылыгына арналган китептер, тасмалар жаралган. Анын ырлары бүгүн да аткарылып келет.
Ал эми «Ырдын пири - Рыспай» аттуу аткаруучулар сынагынын уюштурулушу анын чыгармачылыгынын жаңы муунга өтүп жатканын көрсөтөт.
Демек, Рыспай өлгөн эмес.
Ал ырларында жашап жатат.
Рыспайдын феномени
Кыргыз элинин тарыхында таланттуу акындар, обончулар, манасчылар, комузчулар көп болгон.
Бирок ар бир талант өзүнчө дүйнө.
Рыспайдын феномени - анын обонду адамдын жүрөгүнө жакындата алганында.
Ал ырды жөн гана жараткан эмес.
Ал ыр аркылуу адамдын ички дүйнөсүн сүйлөткөн.
Сагынган адам Рыспайдын ырынан өзүнүн сагынычын тапкан.
Сүйгөн адам өзүнүн сүйүүсүн тапкан.
Арман кылган адам өзүнүн арманын уккан.
Кусалуу адам өзүнүн үнүн уккан.
Ошондуктан Рыспайдын ырлары жеке адамдын тагдырынан чыгып, жалпы элдин руханий мурасына айланды.
Өнөрдүн алдында карыз болбойлу
Рыспайдын тагдыры бизге дагы бир чоң сабак берет.
Талантты тирүүсүндө баалай билүү керек.
Улуу инсанды өлгөндөн кийин эстөө - жакшы.
Эстелигин тургузуу - жакшы.
Анын атындагы сынактарды өткөрүү - жакшы.
Китеп чыгаруу - жакшы.
Наам берүү - андан да жакшы.
Бирок эң негизгиси - адамдын өзүнө, тирүүсүндө, эмгегинин баркын жеткире билүү.
Анткени өлгөн адамга берилген сыйлык анын жакындарын кубантат, тарых үчүн маанилүү документ болуп калат. Бирок ал сыйлыкты алган адамдын өзүнүн жүрөгүнө жетпейт.
Рыспай «Эмгек баатыры» деген сөздү өзү угушу керек эле.
Эл артисти деген наамды өзү көтөрүп сахнага чыгышы керек эле.
Кыргыз элинин маданиятына сиңирген эмгеги үчүн мамлекеттин жогорку баасын өзү сезиши керек эле.
Тилекке каршы, мунун баары кечикти.
Кечиккен наам, бирок түбөлүктүү даңк
Бүгүн биз Рыспай Абдыкадыровду эстегенде анын наамдарын санап отурбайбыз.
Биз анын ырларын угабыз.
«Сагынуу» жаңырганда - Рыспайды эстейбиз.
«Түгөйүм» ырдалганда - Рыспайды эстейбиз.
«Алмашым» аткарылганда - Рыспайды эстейбиз.
Демек, анын чыныгы сыйлыгы кагаздагы күбөлүк эмес.
Анын чыныгы ордени - элдин жүрөгү.
Анын чыныгы медалы - ырлары.
Анын чыныгы наамы - «Ырдын пири».
Ал эми «Эмгек баатыры» деген бүгүнкү наам - анын ошол элдик бийиктигин мамлекет тарабынан кеч болсо да тааныгандыктын белгиси.
Ошондуктан Рыспайга берилген бул наамды биз кайгылуу кечигүүнүн белгиси катары гана эмес, тарыхый адилеттиктин орду толгон бир барагы катары кабыл алышыбыз керек.
Бирок мындан ары сабак алышыбыз зарыл.
Кийинки Рыспайлардын наамын кечиктирбейли.
Кийинки залкарлардын эмгегин алар тирүү кезинде баалайлы.
Кийинки таланттардын үнүн алар унчукпай калганда эмес, эл алдында турганда угалы.
Анткени ырдын пири Рыспайга кечиккен наам берилди. Бирок анын ыры эч качан кечиккен эмес.
Ал ырлар бүгүн да жаңырып турат.
Жаңыра берет.
Ушул жагынан алганда Рыспай Абдыкадыровдун эң улуу наамы - мамлекет берген эмес, эл берген наам.
Ырдын пири.
Бул наамды ага эл эбак эле берген.
Филология илимдеринин кандидаты
ОшМУнун уыргыз тил илими
кафедрасынын доценти
Ката көрсөңүз кабарлаңыз – ката сөздү (сүйлөмдү) белгилеп, Ctrl+Enter-ди басыңыз. Ошентип, текстти тууралаганга жардам бересиз.



